Form 2 Bab 5

Bab 5- Kekayaan Ekonomi Sabah Menarik Minat Syarikat Borneo Utara British (SBUB)

1.以前沙巴是由Brunei和Sulu统治的。后来因为资源丰富,吸引了Amerika Syarikat,Britain, Belanda和Sepanyol。
2.Pertapakan syarikat Eropah di Sabah bermula pada tahun 1865.

(这个part很欠打)
a)Sultan Brunei memberikan konsesi tanah di Sabah kepada wakil Amerika Syarikat -C.L. Moses, selama 10 tahun.

b)Moses menjualkan konsesi tersebut kepada The American Trading Company yang diketuai oleh J.W.Torrey dan T.B.Harris.

c)Torrey gagal memajukan penanaman kopi dan tebu di Kimanis dan menjualkan haknya kepada Von Overbeck.

d) Overbeck menghadapi masalah modal dan meminjam wang daripada syarikat Alfred Dent dan Edward Dent pada tahun 1877.
总之他们爽爽就推给别人, Sultan Brunei 给Moses, Moses 给Torrey 和Harris, Torrey 又给Overbeck

e) Gabenor Labuan, W.H. Treacher bersetuju membantu Overbeck memperbaharui tempoh pajakan daripada sultan Brunei dengan syarat syarikat yang ditubuhkan diletak di bawah kekuasaan British.

f) 1877- Sultan Brunei menyerahkan tanah antara Teluk Kimanis dan Sungai Sibuku.

g)1878-Sultan Jamalul Alam(Sultan Sulu)menyerahkan kawasan dari Sungai Pandasan hingga ke Sungai Sibuku.

h) Pada tahun 1800, Overbeck menjualkan semua haknya dalam syarikat kepada Alfred dan Edward Dent.

i) Bagi menambahkan modal perniagaannya, Dent menubuhkan Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad untuk membolehkannya menjual saham syarikat kepada rakyat British.

j) Persatuan Sementara Borneo Utara British 要Piagam Diraja 来 mengukuhkan kedudukan.

1881-British给他们一个 Piagam Diraja. 这个piagam membolehkan SBUB mentadbir Sabah.
1882-Persatuan Sementara Borneo Utara British 的名字换成 Syarikat Borneo Utara British (SBUB)
a) Sir Rutherford Alcock = Presiden pertama.
b) Alfred Dent = Pengarah Urusan

Antara syarat-syarat Pemberian Piagam Diraja kepada SBUB ialah:
-SBUB hendaklah memerintah Sabah dengan adil dan saksama.
-SBUB hendaklah memelihara agama, adat resam dan undang-undang penduduk tempatan.
-SBUB tidak boleh menyerahkan wilayah Sabah kepada kuasa lain tanpa persetujuan daripada kerajaan British.
-SBUB mesti menerima nasihat daripada kerajaan British.
-SBUB mesti melantik pentadbir daripada pegawai yang diakui oleh kerajaan British.

7. 有了 Piagam Diraja, British就可以阻止其他的kuasa barat来霸掉Sabah.
8. 1888-Sabah menjadi naungan British apabila SBUB mendatangani Perjanjian Perlindungan Borneo Utara yang meletakkan hal-ehwal luar negeri Sabah di bawah kerajaan British.

----------------------------------------------
1. Pemerintahan SBUB di Sabah diketuai oleh seorang Gabenor(Gabenor pertama= W.H. Treacher)
2. Gabenor dilantik oleh pengarah syarikat dengan persetujuan kerajaan British.
3. Gabenor dibantu oleh Majlis Penasihat yang ahlinya terdiri daripada:
i) Setiausaha Kerajaan
ii) Bendahari
iii) Ketua Pasukan Keselamatan
4. Pusat pentadbiran SBUB terletak di Sandakan.

5. British成立的jabatan:
a) Jabatan Pos
b) Jabatan Polis
c) Jabatan Buruh
d) Jabatan Kewangan
e) Jabatan Tanah dan Ukur
(PPBKT)

6. 为了方便管理, Sabah被分成几个residensi(Residen管)
然后每个Residensi 又被分成几个 daerah(Pegawai Daerah管)

Pegawai Daerah 的工作:
i. Majistret.
ii.Pemungut cukai
iii.Bendahari daerah
iv.Pegawai Buruh
v. Ketua pentadbir semua jabatan di peringkat daerah.

Timbalan Penolong Pegawai Daerah 由penduduk tempatan担任.

7. SBUB memperkenalkan jawatan Ketua Anak Negeri (OKK)

Ketua Anak Negeri 的工作:
i. Membantu Pegawai Daerah dalam pentadbiran
ii.Menjaga keamanan
iii.Menguruskan pembahagian tanah.
iv.Mengutip cukai.
v.Memajukan pertanian

Mereka diberi surat kuasa yang membolehkan mereka menguruskan hal yang berkaitan dengan masyarakat tempatan.
Antara Ketua Anak Negeri yang terkenal ialah OKK Haji Mohammad Arshad.

8. Ketua kampung=Orang Tua

Ketua kampung的工作:
i. Menguruskan hal-ehwal kampung
ii.Menjaga keamanan
iii.Membantu memajukan perdagangan
iv.Melaporkan kepada Pegawai Daerah tentang kes-kes jenayah, wabah penyakit dan keselamatan kampung.

SBUB 让那些peribumi 参与pentadbiran, 因为
-他们比较了解自己的adat
-SBUB 没有钱请pegawai Eropah.

9. SBUB melaksanakan undang-undang Barat dan undang-undang tempatan untuk menjaga keamanan negeri.
a) SBUB mewujudkan Mahkamah Majistret dan Mahkamah Anak Negeri.
b) Mahkamah Majistret mengendalikan kes-kes berat seperti:
i. Kes pembunuhan
ii.Penculikan
iii.Rompakan
c) Mahkamah Anak Negeri yang diketuai oleh Ketua Anak Negeri mengendalikan kes-kes peribumi yang berkaitan dengan:
i. Undang-undang Islam
ii.Hukum adat

----------------------------------------------
1. SBUB menguasai Sabah untuk mengeksploitasi kekayaannya seperti:
a) Hasil tradisional
-Sarang burung
*menguntungkan
*pada tahun 1926, eksport sarang burung Sabah mencapai nilai sebanyak 125,000 dolar.
-Sagu(Rumbia)
*hidup subur di kawasan berpaya di muara sungai
*SBUB menggalakkan penduduk Sabah mengusahakan sagu secara komersial.
*dieksport ke Singapura dan Eropah.
-Rotan
-Pokok lanut
*也叫abaka, manila hemp 和 musa textiles.
*hidup di kawasan pamah dan lembah
*用来做tali kapal
*dieksport ke Eropah
-Trepang
*mendapat pasaran yang baik di China
*diusahakan oleh masyarakat Bajau
-Sirip ikan yu & mutiara
*diusahakan oleh masyarakat Bajau

SBUB mengenakan cukai 因为他们缺钱
-cukai kepala
-cukai tanah
-lesen perahu
-lesen senjata

b) Hasil pertanian
TEMBAKAU
-mutu tembakau Sabah terbaik di dunia
-diusahakan di Pulau Banggi, Teluk Marudu, Lahad Datu, Tawau, Sandakan.
-dieksport ke Amerika Syarikat & Belanda [AB]
-SBUB menggalakkan penanaman tembakau dengan mengecualikan cukai eksport kepada peladang tembakau.
GETAH
-diusahakan di Beaufort, Jesselton dan Tenom
-pembinaan landasan kereta api meningkatkan pembukaan ladang-ladang getah di Sabah.
-SBUB menggalakkan perusahaan getah di Sabah dengan
i. Memberi 4% dividen kepada pengusaha getah
ii.Memberi pengecualian cukai eksport selama 50 tahun
iii.Membawa masuk buruh China dan Jawa untuk bekerja di ladang getah.

c) Pembalakan
-Sabah mempunyai banyak sumber kayu balak seperti seraya, ramin, kapur, belian, dan meranti.
-kegiatan pembalakan dijalankan di Sandakan, Lahad Datu, dan Tawau.
-SBUB membawa masuk buruh dari Indonesia dan Filipina untuk bekerja di sektor pembalakan.
-hasil balak dieksport ke Australia, Britain, China, Singapura melalui pelabuhan Sandakan.

d)Perlombongan
-Emas
*diusahakan oleh orang Cina di Sungai Segama
-Arang batu
*dilombong di Silimpopon dan Labuan
*Silimpopon mempunyai longgokan arang batu terbesar di Asia Tenggara.
*Perlombongan arang batu diusahakan oleh Syarikat Cowie Harbour Coal.
-Mangan
*Mangan diusahakan di Teluk Marudu oleh Syarikat British Borneo Exploration dan dieksport ke Britain.

----------------------------------------------

1. SBUB menbangunkan kemudahan asas 都是为了他们自己nia.

2.Kereta api
-dibina untuk membolehkan SBUB mengangkut hasil bumi dari kawasan pedalaman ke pelabuhan.
-1896~Weston ke Beaufort.
-1905~Beaufort ke Jesselton, Tenom ke Malalap.

3. Jalan raya
-dibina untuk menghubungkan kawasan ekonomi dengan bandar dan pelabuhan.
-bertumpu di kawasan bandar-bandar utama Jesselton, Sandakan, Lahad Datu, Kudat, Tawau.

4. Perkapalan
-1890~syarikat perkapalan Straits Steamship memulakan perkhidmatan untuk mengangkut penumpang dan barangan.

5. Pendidikan
-SBUB 没有酱注重 pendidikan因为
a)pendidikan不能帮他们赚钱
b)SBUB 没有钱

-1883~ Institut Byron telah didirikan oleh mubaligh Roman Katolik di Sandakan.
-1909~ Jabatan Pelajaran ditubuhkan untuk menguruskan sekolah-sekolah di Sabah.
-1915~ Sekolah Latihan bagi anak-anak Ketua Anak Negeri telah dibina di Jesselton untuk melatih anak-anak Ketua Anak Negeri. Lulusan sekolah boleh memegang jawatan renjer, kerani dan Ketua Anak Negeri.
-1921~ Sekolah Melayu yang pertama dibina di Kota Belud.
-Sekolah Cina dibina dan dikendalikan oleh masyarakat Cina.
-Buku teks, sukatan pelajaran dan tenaga pengajar dibawa dari negara China.

6. Kemudahan kesihatan.
- SBUB menbina hospital di bandar-bandar utama seperti Sandakan, Jesselton, Beaufort dan Kudat.
- Pusat kesihatan dibina di kawasan luar bandar.
- 1903, loji air dibina di Kota Kinabalu untuk membekalkan air yang bersih kepada penduduk Sabah.

7. Keselamatan
- Kontinjen Polis ditubuhkan untuk mengawal keselamatan.
-1900~ Skuad Terbang yang dianggotai oleh pegawai polis tempatan ditubuhkan oleh SBUB untuk menjamin keselamatan.

8. Perbandaran
a) Kudat
-1881~ dijadikan pusat pentadbiran SBUB yang pertama
- Kedudukan geografinya tidak sesuai untuk pertanian menyebabkan Kudat gagal menarik ramai penduduk dan pedagang.
-1884~ SBUB memindahkan pusat pentadbirannya ke Sandakan.
b) Sandakan
-1879~ diasaskan oleh William Pryer
-dinamakan Elopura=bandar yang cantik
-berkembang pesat kerana peranannya sebagai pusat pentadbiran, pembalakan, dan pelabuhan antarabangsa.
c) Jesselton
-1900~ diasaskan oleh Charles Jessel
- Nama asalnya ialah Jessel Town
- juga dikenali sebagai Api-Api(亚庀), Singga Mata, Diasuka
- berkembang pesat berikutan perkembangan tanaman getah dan pembinaan landasan kereta api.
-1967~ namanya ditukar kepada Kota Kinabalu.

Form 2 Bab 4

Bab 4-Kekayaan Ekonomi Sarawak Mendorong Penjajahan Keluarga Brooke

很久很久以前, Sarawak 是 Kesultanan Brunei 管的。Kesultanan Brunei选 pembesar-pembesar tempatan 管理那些 wilayah-wilayah, 可是Brunei王 本身没有插手。Sultan Brunei 把Sarawak分成几个daerah,每个daerah由 ketua tempatan (orang Melayu dan orang Dayak) 管。

Ketua tempatan diberi gelaran seperti
-Menteri Darat
-Temenggung
-Orang Kaya

他们的工作= melaksanakan arahan dan memungut cukai.

------------------------------------
过后Brunei王却叫Pangeran Indera Mahkota去Sarawak当他的wakil.目的是要:
a) Mengukuhkan kedudukan
b) Menguasai kekayaan ekonomi (antimoni & emas)

以下是P.I.M 所干的好事:
a) Mengambil alih perdagangan emas dan antimoni
b) Mengenakan cukai yang tinggi
c) Orang Bidayuh tidak dibayar upah

于是那些penduduk就不甘心, 他们要membebaskan Sarawak daripada pemerintahan Kesultanan Brunei. Dato' Patinggi Ali 带领 orang Melayu menentang P.I.M.

Sultan Brunei 就叫 Pangeran Raja Muda Hashim 去帮忙解决penentangan.
------------------------------------
1840年, James Brooke 坐他的船 "Royalist" 来到Sarawak.

关于James Brooke
-他是bekas tentera SHTI yang pernah terlibat dalam peperangan di Burma.
-退休后, 他就做生意. 所以他才会来Sarawak找kawasan perdagangan.
-他是gay的

PRMH 叫 JB 帮忙menamatkan penentangan, 并答应会选他当Gabenor Sarawak. 可是过后PRMH却一直拖,没有给JB当Gabenor, 因为他知道Brunei王一定不会答应这件事。JB很生气, 就炸Kuching.所以那个PRMH只好选他当Gabenor Sarawak 和第一个Raja Sarawak.

Antara syarat-syarat perjanjian antara PRMH dengan JB 1841:
-JB memerintah negeri Sarawak dan menguasai semua hasilnya.
-JB harus menghormati serta memelihara undang-undang dan adat istiadat orang Melayu.

1842年, JB带着Edward Belcher的兵去找文莱的Sultan Omar Ali Saifuddin,叫那个Sultan 承认他。那个Sultan看到Edward Belcher的兵就怕到要死所以就承认了1841年PRMH跟JB签的合约,另外他也再跟JB签另一个合约:

Antara syarat-syarat perjanjian antara Sultan Omar dengan JB 1842:
-Sultan Brunei 给JB kawasan dari Tanjung Datu ke Sungai Samarahan dan segala hasil cukainya.
-Sultan Brunei mengiktiraf JB sebagai Raja Putih Sarawak.
-JB akan membayar 2500 dolar setiap tahun kepada sultan Brunei.
-JB tidak boleh mengganggu agama dan adat istiadat penduduk Sarawak.

1846年, Sultan Omar尝试反抗JB和那些支持JB的大臣, 结果失败了。所以他只好再签另一个合约来mengiktiraf JB sebagai Raja Sarawak yang merdeka dan berdaulat penuh di Sarawak.

------------------------------------
1. James Brooke当上Raja Sarawak 之后,就开始扩张他的地盘。
2. 1853年~1905年,Brooke凭着angkatan laut British的帮助占领了整个Sarawak.

( --> = diserahkan kepada)
1853
Penentangan di Saribas dan Batang Lupar
Sungai Samarahan+Sungai Rajang --> Brooke (1500 dolar setahun)

1861
Kekacauan di sepanjang Sungai Rajang
Kawasan Sungai Rajang --> Brooke (4500 dolar setahun)

1863
Orang Murut 在 lembangan Sungai Trusan杀人
lembangan Sungai Trusan--> Brooke (4500 dolar setahun)

1905
Charles Brooke从Sultan Hashim Jalal那边买了Lawas

------------------------------------
Keluarga Brooke melibatkan pemimpin tempatan dalam pentadbiran untuk:
a) mendapatkan sokongan
b) menasihati Brooke dalam hal-hal yang berkaitan dengan undang-undang dan adat tempatan

JB telah melicinkan pentadbiran dengan
a) menubuhkan Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri
b) Sarawak dibahagikan kepada lima bahagian dan setiap bahagian ditadbir oleh Majlis Bahagian.

Majlis Tertinggi
-Residen Bahagian Pertama
-4 orang Datu Melayu
a) Menasihati James Brooke
b) Membuat semua dasar dan meluluskan undang-undang

Majlis Negeri
-Ketua kaum bumiputera
Memberi peluang kepada pemimpin bumiputera bersidang tiga tahun sekali untuk menyuarakan pandangan.

Majlis Bahagian
-Residen
-Penolong Residen
-Penolong Pegawai Daerah
-Pegawai Anak Negeri
-Ketua Kampung
a) Menasihati Residen
b) Mengetuai operasi ketenteraan
c) Menjaga keamanan
d) Mengutip cukai

Beberapa jabatan telah ditubuhkan
a) Jabatan Kehakiman
b) Jabatan Kastam dan Cukai
c) Jabatan Polis
d) Jabatan Pos

-Pasukan Sarawak Rangers telah ditubuhkan untuk menjaga keselamatan Sarawak.
-Mahkamah keadilan turut ditubuhkan.
a) Kes sivil di kalangan orang Melayu, Dayak dan Cina akan diadili oleh ketua-ketua mereka.
b) Kes jenayah dan kes yang melibatkan lebih daripada satu suku kaum akan dihakimi oleh Raja Sarawak, Residen atau Timbalan Residen.
-Sarawak menjadi negeri naungan British apabila British menandatangani perjanjian dengan Charles Brooke pada tahun 1888.

Antara syarat-syarat perjanjian tersebut:
-British bersetuju melindungi Sarawak daripada serangan musuh.
-Keluarga Brooke memerintah Sarawak dengan bebas
-Hal ehwal luar negeri Sarawak dikawal oleh kerajaan British

------------------------------------
Sempena ulang tahun 100 tahun pentadbiran keluarga Brooke di Sarawak, Raja Charles Vyner Brooke mengisytiharkan Perlembagaan Baru Sarawak pada 24 September 1941.

Perlembagaan Sarawak 1941
-Charles Vyner Brooke menyerahkan kuasa mutlaknya kepada Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri.
-Raja Brooke melantik kebanyakan ahli Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri.
-Raja Sarawak memerintah dengan nasihat Majlis Tertinggi.
-Majlis Negeri diberi kuasa meluluskan undang-undang dan menguruskan kewangan
-Raja mempunyai kuasa untuk membatalakn undang-undang yang diluluskan oleh Majlis Negeri.

*Kepentingan Perlembagaan Baru Sarawak 1941
a) Perlembagaan bertulis pertama di Sarawak
b) Perlembagaan menggariskan pemberian kuasa pemerintahan kepada rakyat Sarawak melalui Majlis Negeri.

Perlembagaan ini tidak dapat dilaksanakan kerana Perang Dunia Kedua meletus pada tahun 1941.
------------------------------------

1. Keluarga Brooke tidak menggalakkan pelaburan asing secara besar-besaran di Sarawak
KERANA>> ingin menjaga kepentingan ekonomi mereka.

2. Hasil bumi Sarawak yang diusahakan oleh keluarga Brooke:
Hasil Hutan
-sarang burung (dikutip dari gua batu kapur seperti Gua Niah)
-getah jelutung
-rotan (dieksport ke Eropah)

Tanaman Baru
-tembikar
-getah
(diperoleh daripada pokok jelutung untuk dieksport ke Amerika Syarikat &
menjadi eksport kedua Sarawak selepas minyak petroleum)

Tanaman Tradisional
-kelapa (ditanam oleh orang Melayu di Bahagian 1 dan 2)
-gambir
-lada hitam (ditanam oleh orang Cina di sekitar Bahagian 1 dan 3)
-sagu (ditanam di sepanjang tebing Sungai Igan, Oyah, Mukah dan Bintulu)
-rumbia

Sumber Galian
-antimoni (dilombong di Bau dan Kuching. Tidak lagi diberi keutamaan pada akhir kurun ke-20 kerana semakin berkurangan)
-emas (diusahakan oleh orang Cina di Bau)
-arang batu
-raksa 水银
-minyak petroleum
(-The Anglo-Saxon Oil Company diberi konsesi untuk menjalankan kegiatan perlombongan minyak petroleum di Sarawak.
-Telaga minyak yang pertama di Sarawak terletak di Miri)

Pembangunan ekonomi dan sosial tidak seimbang kerana tumpuan hanya diberi kepada Bahagian 1 dan 2 Sarawak.
------------------------------------

1. Bagi mengukuhkan kuasa dan pengaruhnya, keluarga Brooke melaksanakan dasar pecah dan perintah.
就是把每个种族分开,然后担任不同的职位、做不同的事。这样他们就不能团结,英国人才能巩固他们的权位。

-Orang Melayu > pentadbiran

-Orang Iban > ketenteraan

-Orang Cina > pertanian, perlombongan dan perdagangan

-Orang India > perniagaan kain

-Orang Sikh > polis

他们住的地方:

Orang Cina - kawasan bandar seperti Miri, Bintulu dan Sibu.

Kaum bumiputera- kawasan pedalaman

2. Perkembangan ekonomi dan pertambahan penduduk telah membawa kepada pembangunan bandar-bandar utama seperti Miri, Kuching dan Sibu.

3. Bandar-bandar ini berkembang menjadi pusat pentadbiran dan perniagaan.-Kuching- menjadi ibu negeri dan pusat pentadbiran Sarawak sejak tahun 1841.

-Miri- berkembang pesat selepas kegiatan melombong minyak petroleum diusahakan pada tahun 1910.

3. Pentadbiran Brooke mewujudkan kemudahan asas di kawasan bandar tetapi kurang memberikan perhatian di kawasan pedalaman.

a) Kemudahan asas seperti jalan raya, bekalan air dan elektrik disediakan di kawasan bandar.

-Jalan raya hanya terdapat di bandar utama seperti Kuching dan Miri.

-Pada tahun 1917, landasan kereta api menghubungkan Kuching dengan Bau. Perkhidmatan kereta api diberhentikan pada tahun 1932 akibat kemelesetan ekonomi.

b) Sebahagian besar pengangkutan di Sarawak bergantung kepada pengangkutan air.

c) Terdapat perkhidmatan syarikat perkapalan seperti Singapore and Sarawak Steamship Company di bandar Kuching.

d) Pada tahun 1924, perkhidmatan kapal terbang air mula menghubungkan bandar Kuching dengan Singapura.

4. Bagi melicinkan urusan pentadbiran dan pengurusan ekonomi, perkhidmatan pos, telegraf dan telefon turut diperkenalkan di Sarawak pada tahun 1897, menghubungkan bandar Kuching dengan Singapura.

5. Hospital dan klinik turut diperkenalkan di Sarawak.

a) Pembinaan hospital dan klinik mula dilakukan oleh golongan mubaligh Kristian.

b) Perkhidmatan perubatan hanya terdapat di kawasan bandar.

c) Perkhidmatan kesihatan kurang disediakan di kawasan pedalaman.

6. Pentadbiran Brooke kurang memberi perhatian kepada perkembangan pendidikan moden di Sarawak.

a) Keluarga Brooke tidak yakin sistem pendidikan Barat sesuai untuk penduduk tempatan Sarawak.

b) Raja Charles Brooke membina sekolah untuk orang Melayu & Cina sahaja.

c) Sekolah untuk orang Dayak tidak digalakkan kerana Brooke mahu mengekalkan cara hidup tradisional mereka.

d) Sekolah rendah Melayu mula dibina pada tahun 1883 untuk melatih orang-orang Melayu Sarawak manjadi guru sekolah Melayu dan kakitangan rendah kerajaan.

-Sekolah rendah Melayu menggunakan buku-buku yang dibawa dari Semenanjung Tanah Melayu.

-Antara sekolah-sekolah Melayu yang dibuka oleh kerajaan Brooke ialah Sekolah Merpati Jepang dan Sekolah Encik Buyong.

-Sekolah-sekolah ini kemudian digabungkan untuk menjadi madrasah Melayu.

e) Kerajaan Brooke menggalakkan golongan mubaligh mendirikan sekolah-sekolah Inggeris. Antara sekolah-sekolah Inggeris awal di bandar Kuching ialah:

-Sekolah St. Thomas (1848) [terawal di Sarawak]

-Sekolah St. Mary (1850)

-Sekolah St. Theresa (1855)

f) Sekolah Cina dibiayai serta diuruskan oleh orang Cina. Guru, sukatan pelajaran serta buku teks dibawa dari negara China.

g) Pada tahun 1917, sekolah untuk kaum Melanau didirikan.

7. Pada tahun 1924, sebuah Jabatan Pelajaran ditubuhkan untuk mengawal perkembangan pendidikan di Sarawak.

a) Semua sekolah yang ditubuhkan dikehendaki berdaftar dengan Jabatan pelajaran.

b) Pada tahun 1936, terdapat 25 buah sekolah kerajaan di negeri Sarawak.

c) Guru-guru di sekolah kerajaan ada yang mendapat latihan di Maktab Perguruan Sultan Idris, Tanjung Malim.

8. Pada tahun 1940, Maktab Perguruan Kent didirikan untuk memberi latihan kepada guru-guru sekolah Melayu.

Form 2 Bab 3

(不好意思没空翻译)

Bab 3- Negeri-negeri Melayu Utara dan Johor benteng keselamatan British

1. British mahu menguasai NNMU kerana
a) Dapat dijadikan benteng untuk menghalang kemaraan kuasa Eropah lain.
b) Mahu menguasai kekayaan hasil bumi.

2. Kemunculan zaman imperialisme baru mula mencabar keunggulan British sebagai kuasa besar.
a) Perancis
- meluaskan kuasanya ke Lembah Menam Chao Phraya.
- merancang membina terusan di Segenting Kra. (mengancam perdagangan Singapura)
b) Jerman
- berusaha mendapatkan Pulau Langkawi daripada Siam.
c) Amerika Syarikat
- cuba bertapak di Terengganu
d) Rusia
- berhasrat membuka petempatan di Ujung Salang

4. Pada 6 April 1897, British menandatangani satu perjanjian sulit dengan Siam untuk menghalang Siam daripada membenarkan kuasa Eropah lain bertapak di selatan Siam.

Syarat-syarat Perjanjian Sulit 6 April 1897
- British mengiktiraf hak Siam ke atas negeri Kedah, Perlis, Kelantan dan Terengganu
- Siam tidak akan menyerahkan negeri-negeri tersebut kepada mana-mana kuasa lain tanpa persetujuan British.
- British akan membantu Siam jika Siam diserang musuh.

5. Perjanjian Sulit 1897 gagal menghalang sultan negeri-negeri tersebut menjalinkan hubungan dengan kuasa lain.
a) 1897 - sultan Kelantan memberikan konsesi tanah seluas 776 996 hektar kepada Duff Development Company [melombong emas]
b) Sultan Terengganu menerima permohonan Amerika Syarikat untuk membuka petempatan di Pulau Redang.

6. 1902- British menandatangani satu lagi perjanjian dengan Siam untuk mengukuhkan pengaruhnya.

Antara syarat-syarat Perjanjian Inggeris-Siam 1902:
a) British mengiktiraf Negeri-Negeri Melayu Utara sebagai negeri naungan Siam.
b) Siam melantik pegawai British untuk menasihati sultan
a) Kelantan- W.A. Graham
b) Kedah -Meadowe Frost
c) Perlis -H.E.Duke
c) Kelantan dan Terengganu tidak dibenarkan memberi konsesi kepada kuasa asing.

7. 1909-Siam menyerahkan NNMU kepada British melalui Perjanjian Bangkok.

Antara syarat-syarat Perjanjian Bangkok:
a) Siam bersetuju menyerahkan negeri Kedah, Perlis, Kelantan dan Terengganu kepada kerajaan British.
b) Siam tidak akan menyewakan mana-mana wilayahnya tanpa kebenaran British.
c) British menyerah Hak Wilayah Asingan kepada Siam.

[Hak Wilayah Asingan~就是如果British的公民在Siam 做错事, 他们会用British 的法律处置那个人而不是Siam的法律。]

8. Kesan Perjanjian Bangkok
a) British berjaya meluaskan kuasanya ke NNMU.
b) Sungai Golok dijadikan sempada antarabangsa.
c) British 给 Siam wilayah Tabal (结果很多Tabal的人搬去Kelantan因为不要给Siam管)
d) Siam menyerahkan wilayah Reman kepada Kelantan dan Perak.

---------------------------------------------------------

1. NNMU menerima Penasihat British.
-Penasihat British akan memberikan nasihat dalam semua perkara kecuali yang berkaitan dengan agama Islam dan adat istiadat orang Melayu. (kuasa Raja-raja Melayu tergugat)

Penasihat British di Kedah
a) Sulan Abdul Halim Shah tidak mengiktiraf Perjanjian Bangkok dan enggan menerima Penasihat British.
b) Pada tahun 1910, British melantik George Maxwell sebagai Penasihat British di Kedah.
(George Maxwell做了什么事, 请参考课本pg 59)
d) Tunku Mahmud berjaya mengekalkan identiti Kedah melalui tindakan mahkamah. Beliau menentang tindakan George Maxwell mengibarkan bendera Union Jack di kediamannya.

Penasihat British di Perlis
a) Raja Syed Alwi enggan menerima Penasihat British tetapi British tidak menghiraukannya dan melantik Kapten Meadowe Frost sebagai Penasihat British di Perlis.
b) Kapten Meadowe Forst mengukuhkan kuasa dengan menggubal undang-undang baru.
c) Beliau memperkenalkan jabatan baru seperti:
-Jabatan Hasil dan Cukai
-Mahkamah Tinggi
-Mahkamah Kadi
d) Beliau menguasai Jabatan Kewangan untuk menguasai pentadbiran Perlis.

Penasihat British di Kelantan
1. Pada tahun 1910, Sultan Muhamma IV terpaksa menandatangani perjanjian dengan British untuk menerima Penasihat British[J.S.Mason] di Kelantan.
2. Pada tahun 1915, kuasa mentadbir jajahan diambil alih oleh pegawai British.
3. British juga menguasai jabatan penting seperti
-Jabatan Polis
-Mahkamah Tinggi
-Pejabat Tanah

Penasihat British di Terengganu
1. Perjanjian Bangkok 1909 ditolak oleh Sultan Zainal Abidin lll.
2. Baginda menemui Pesuruhjaya Tinggi British di Singapura untuk membuat bantahan.
3. Pada tahun 1910, British tetap melantik W.L. Conlay sebagai wakil British di Terengganu. [wakil British 第二课有讲到.(Pahang的Hugh Clifford)]
4. Bidang kuasa wakil British hanya terhad dalam menguruskan hal-ehwal luar negeri Terengganu.
5. Pada tahun 1911, Sultan Zainal Abidin lll telah menggubal perlembagaan Undang-undang Tubuh Kerajaan Terengganu bagi memelihara kedaulatan dan kemerdekaan negeri Terengganu.

Sebahagian daripada kandungan Undang-undang Tubuh Kerajaan Terengganu
- Sultan tidak boleh menyerahkan negeri Terengganu kepada mana-mana kuasa asing.
- Mustahak ke atas raja bermesyuarat
- Hak raja dan menteri besar dalam memilih Jemaah Menteri

6. Sultan Mahmud ll menjadi Sultan Terengganu apabila Sultan Zainal Abidin lll mangkat pada tahun 1918.
7. Pada tahun 1919, British mendesak Sultan Mahmud ll menandatangani perjanjian di Singapura.
8. Melalui perjanjian, British melantik J.L. Humphreys sebagai Penasihat British.
9. Baginda turun takhta kerana enggan tunduk kepada tekanan British.
10. Britihs berjaya menguasai negeri Terengganu apabila Penasihat British berjaya menguasai jabatan penting dalam negeri seperti:
a) Jabatan Kastam
b) Jabatan Perubatan
c) Jabatan Kerja Raya
d) Jabatan Tanah dan Galian

Pemodenan Johor melambatkan campur tangan British
1. Johor merupakan negeri Melayu yang terakhir menerima Penasihat British kerana:
a) Hubungan persahabatan antara Johor dengan British
b) Kebijaksanaan pemerintah
c) Pengenalan birokrasi moden

2. Daeng Ibrahim menggantikan ayahandanya Temenggung Abdul Rahman sebagai Temenggung Johor pada tahun 1825.
3. Beliau berkhidmat di bawah Sultan Hussein dan Sultan Ali.
4. Pada tahun 1855, Temenggung Ibrahim menandatangani Perjanjian Persahabatan dengan Sultan Ali.

5. Persetiaan antara Sultan Ali dengan Temenggung Ibrahim pada Mac 1855:
a) Sultan Ali diiktiraf sebagai Sultan Johor tetapi gelaran sultan tidak boleh diwariskan kepada keturunan baginda.
就是Sultan Ali 虽然是Sultan Johor 但是他的后代不能继承他的王位
b) Temenggung Ibrahim berkuasa ke atas semua wilayah Johor kecuali wilayah Kesang(Muar).
[根据我的sej老师,其实Sultan Ali 跟Temenggung Ibrahim签这个合约是因为那时很多人都支持Temenggung, 所以在这种压迫下Sultan 只好把权位让给他]

6. Temenggung Daeng Ibrahim mengasaskan pusat pentadbiran baru di Tanjung Puteri (Johor Bahru). Beliau juga memperkenalkan Sistem Kangcu.

7. Sistem Kangcu berasal daripada nama Kangcu yang bermaksud Tuan Sungai dalam bahasa Cina. (港主)
b) Orang Cina dibawa masuk dari Singapura untuk mengerjakan ladang lada hitam dan gambir.
c) Mereka diberi surat kebenaran yang dikenal sebagai Surat Sungai untuk menetap dan mengusahakan pertanian di tebing Sungai Johor.
d) Kawasan perladangan dikenal sebagai Kangkar yang bermaksud Kaki Sungai dalam bahasa Cina.
e) Setiap kangkar diketuai oleh seorang Kangcu yang berperanan memerintah dan memungut cukai.
f) Cukai daripada hasil tanaman menjadi sumber pendapatan kerajaan Johor.

Sultan Abu Bakar [Bapa Pemodenan Johor] 1862~1895
1. Sultan Abu Bakar 是Temenggung Daeng Ibrahim的儿子.
2. Baginda diberi gelaran Datuk Temenggung Abu Bakar Seri Maharaja Johor.
3. Temenggung Abu Bakar sering ke England untuk mempelajari cara pentadbiran terbaik bagi pembangunan Johor.
4. Temenggung Abu Bakar memodenkan pentadbiran Johor dengan memperkenalkan perkhidmatan mahkamah, perkhidmatan pos, dan Jabatan Kerja Raya.
b) Bagi menjaga kebajikan rakyat, baginda membina sekolah, hospital dan jalan raya.
c) Bagi menjamin keamanan negeri Johor, baginda menubuhkan pasukan polis dan tentera.

5. Baginda meneruskan perlaksanaan Sistem Kangcu sehingga Johor muncul sebagai antara pengeksport lada hitam dan gambir yang terbesar di dunia.
6. 1868- Sultan Abu Bakar dikurniakan gelaran Maharaja Johor oleh Ratu Great Britain.
7. 1877- Sultan Ali mangkat. Temenggung Abu Bakar menjadi pemerintah Johor.
8. Temenggung Abu Bakar menggunakan gelaran Sultan pada tahun 1855.
9. Pada tahun yang sama, baginda menandatangani Perjanjian Persahabatan dengan British.

Antara syarat-syaratnya:
a) British mengiktiraf Johor sebagai negeri yang bebas dan berdaulat.
b) Sultan Abu Bakar diiktiraf sebagai sultan Johor.
c) Baginda boleh berhubung terus dengan kerajaan British di London.

10) Sultan Abu Bakar berjaya menyekat penguasaan British terhadap Johor dengan hanya menerima seorang pegawai British yang bertugas sebagai Konsul.
11) Pada tahun 1895, Sultan Abu Bakar mengisytiharkan perlembagaan negeri bertulis yang dikenal sebagai Undang-undang Tubuh Kerajaan Johor:-

a) Sultan tidak boleh menyerahkan negeri Johor kepada kuasa asing.
b) Majlis Mesyuarat Menteri dan Majlis Mesyuarat Negeri ditubuhkan.
c) Anggota Majlis Mesyuarat Menteri hendaklah dilantik daripada orang Melayu.
d) Majlis Mesyuarat Menteri bertanggungjawab menasihati sultan dalam hal pentadbiran negeri.
e) Majlis Mesyuarat Negeri hendaklah terdiri daripada rakyat Johor yang berperanan menggubal undang-undang negeri Johor.

12) Keistimewaan Undang-undang Tubuh Kerajaan Johor
-perlembagaan bertulis yang pertama
-menjadi asas kepada pembentukan institusi Raja Berperlembagaan di negara kita

13) Sultan Abu Bakar digantikan oleh anakanda baginda iaitu Sultan Ibrahim.

Pemimpin Johor yang Berwibawa
以下是几位有功劳的领袖:

a) Dato' Jaafar bin Muhammad
i. Menjadi Setiausaha Kerajaan Johor yang pertama pada tahun 1868.
ii. Menjadi Menteri Besar Johor yang pertama (1882~1919)
iii. Digelar Datuk Bentara
iv. Mewajibkan semua surat rasmi ke pejabat kerajaan ditulis dalam bahasa Melayu.
v. Mengarahkan bendera Union Jack dikibarkan lebih rendah daripada bendera negeri Johor.
vi. Mewajibkan semua pegawai British yang berkhidmat di Johor memakai pakaian rasmi kerajaan Johor.

b) Dato' Abdul Rahman bin Andak
i. Menjadi Setiausaha Sulit Sultan Johor pada tahun 1885.
ii. Menjadi Setiausaha Kerajaan Johor (1893~1909).
iii. Dianugerah gelaran Dato' Seri Amar Diraja
iv. Berperanan dalam hal ehwal hubungan luar negeri Johor.
v. Bertanggungjawab mengawal hubungan Johor dengan British.
vi. Menjadi perintis kepada penubuhan Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa Johor, sebuah badan persuratan terulung di tanah air.

c) Dato' Muhammad Salleh bin Perang
i. Memegang jawatan penting dalam kerajaan Johor seperti Pesuruhjaya Polis, Ketua Jabatan Ukur dan Ketua Jabatan Tanah.
ii. Bertanggungjawab menjaga keamanan dan kestabilan negeri Johor.
iii. Melukis peta pembangunan negeri Johor yang menunjukkan semua jalan dan bandar yang akan dimajukan.
(Ketepatan ukuran peta ini telah disahkan oleh pakar-pakar jabatan ukur di London)
iv. Hasil petanya memudahkan perancangan pembangunan kawasan Muar, Endau, Segamat, Tangkak, dan Batu Pahat.
v. Dianugerahi gelaran Dato' Bentara Luar.

d) Dato' Muhammad Ibrahim Munsyi
i. Menjadi Ketua Jabatan Pendidikan Johor yang pertama pada tahun 1883.
ii. Mendirikan banyak sekolah di seluruh negeri Johor.
iii. Mendesak supaya pendidikan diwajibkan kepada semua rakyat Johor.
iv. Dianugerahi gelaran Dato' Bentara Dalam.
v. Juga digelar Bapa Pendidikan Melayu Johor.
vi. Dilantik menjadi Timbalan Menteri yang pertama pada tahun 1893.

Dato' Jaafar bin Mohammad 和 Dato' Abdul Rahman bin Andak 的共同点
=menjadi Setiausaha kerajaan Johor.

1. British mahu menguasai Johor kerana bimbang Johor akan dikuasai oleh kuasa Eropah yang lain.
2.British mengukuhkan pengaruh dengan menubuhkan Lembaga Penasihat Johor.
3. Lembaga Penasihat Johor menasihati sultan Johor supaya meminjam 200,000 dolar daripada NNS untuk membina landasan kereta api dari Johor ke Singapura. Ini merupakan muslihat British untuk mengawal kewangan Johor tetapi tindakan tersebut telah dikesan oleh Dato' Abdul Rahman Andak.
4. Dato' Abdul Rahman bin Andak就劝sultan不要听British的话. 于是John Anderson mencadangkan agar Dato' Abdul Rahman Andak dibersarakan dan dihantar ke London.
5. Berikutan desakan dan tekanan daripada British, Sultan Ibrahim terpaksa meminda Undang-undang Tubuh kerajaan Johor bagi membolehkan pihak British menjadi ahli dalam Majlis Mesyuarat Negeri.
6. Pada tahun 1914, British berjaya melantik Douglas Campbell sebagai Penasihat British di Johor.

现在:
NNMTB - Kedah, Perlis, Kelantan, Terengganu
NNMB - Perak, Selangor, Negeri Sembilan, Pahang
NNS - Melaka, Pulau Pinang, Singapura.

Form 2 Bab 2

Bab 2 - Kekayaan Hasil Bumi Mendorong Campur Tangan British.

1. Dasar campur tangan British bermaksud penglibatan British secara langsung dalam pentadbiran di negeri-negeri Melayu selepas tahun 1874.(1874年之前是Dasar tidak campur tangan)

Hubungan NNS dengan NNM (Negeri-negeri Melayu)
-NNS = pelabuhan entrepot
-NNS melabur modal dalam perlombongan bijih timah di Larut, Sungai Ujong, Lukut dan Klang.

Faktor campur tangan British di NNM:-

i) Kekayaan hasil bumi
-NNM kaya dengan bijih timah, emas, bijih besi dan arang batu.
-British bimbang NNM akan jatuh ke tangan kuasa Barat yang lain.

ii) Revolusi Perindustrian.
-British memerlukan bijih timah untuk perusahaan mengetin makanan.
-British mahu menguasai NNM yang kaya dengan bijih timah untuk:
*mendapatkan bekalan bijih timah yang berterusan
*menjadikan tempat memasarkan hasil keluaran kilang mereka.

iii) Pembukaan Terusan Suez dan penciptaan kapal wap.
-Terusan Suez memendekkan jarak perjalanan
-Kapal wap mempercepat perjalanan + membawa muatan yang lebih banyak.

iv) Bimbang campur tangan kuasa Eropah yang lain.
-Kemaraan kuasa Eropah lain di Asia Tenggara membimbangkan British.
*Belanda - Hindia Timur (Indonesia)
*Perancis - IndoChina
*Sepanyol - Filipina

v) Pertukaran kerajaan
-Pada tahun 1873, Parti Liberal --> Parti Konservatif
-Parti Konservatif melaksanakan dasar capur tangan di NNM.

vi) Desakan pedagang di NNS.
-Menjelang kurun ke-19, huru-hara sering berlaku di NNM akibat pertelingkahan pembesar dan pergaduhan kongsi gelap Cina.
-Keadaan huru-hara merugikan perdagangan saudagar di NNS.
-Mereka mendesak supaya kerajaan British campur tangan dan memelihara kepentingan mereka.

Perak
-Perang Larut
1. Bijih timah banyak terdapat di Kelian Pauh & Kelian Bharu.
2. Long Jaafar membawa masuk buruh Cina untuk memajukan lombong bijih timah.
3. Kemasukan buruh Cina secara beramai-ramai mencetuskan pergaduhan sesama mereka kerana kebanyakan mereka menganggotai kumpulan kongsi gelap iaitu:
a) Hai San
b) Ghee Hin
4. Pergaduhan kongsi gelap ini mencetuskan Perang Larut.
5. Menteri Larut, Ngah Ibrahim, melantik Kapten Speedy iaitu Timbalan Pesuruhjaya Polis NNS untuk membantu menamatkan kekacauan tersebut.

-Perang saudara
1. Rebutan takhta di kalangan kerabat diraja berlaku akibat sistem pewarisan takhta negeri tidak dipatuhi sepenuhnya.


2. Sultan Ali 死后, Raja Ismail (Raja Bendahara) 被选做sultan. 本来应该是 Raja Abdullah(Raja Muda) 做的。

3. Raja Yusuf 以前当过Raja Hilir,照理说也有资格当sultan,可是因为不受欢迎所以没当上。

4. Raja Abdullah不爽Raja Ismail 做sultan.

5. Raja Abdullah 的支持者:
a) Dato Maharajalela
b) Dato Sagor

6. Raja Abdullah meminta bantuan British untuk menamatkan huru-hara di Perak serta mengiktiraf beliau sebagai sultan.
7. Andrew Clarke, Gabenor NNS memanggil pembesar-pembesar Melayu dan pemimpin-pemimpin kongsi gelap Cina untuk berunding di Pulau Pangkor.
8. Hasil daripada rundingan tersebut, Perjanjian Pangkor ditandatangani pada 20 Januari 1874.

Antara syarat-syarat Perjanjian Pangkor ialah:
a) Raja Abdullah diiktiraf sebagai Sultan Perak
b) Raja Ismail diakui sebagai Raja Muda.
c) Sultan Perak dikehendaki menerima seorang Residen British
d) Residen berkuasa penuh ke atas pungutan cukai di Perak.
e) Residen, Penolong Residen, sultan dan pembesar dibayar gaji daripada pungutan hasil mahsul Perak.
f) Ngah Ibrahim kekal sebagai Menteri Larut dan menerima seorang Penolong Residen.
g) Menteri Larut bertanggungjawab membiayai segala urusan mengembalikan keamanan di Perak.

9. Perjanjian Pangkor 1874 menandakan bermulanya penguasaan British secara langsung dalam pentadbiran dan ekonomi negeri Perak.

Selangor
1. Pada tahun 1857, Sultan Abdul Samad yang berkuasa di daerah Langat ditabalkan sebagai Sultan Selangor.
2. Semasa pemerintahan baginda, Perang Klang telah meletus.
Kesan =campur tangan British

a) Daerah Klang -> Kaya dengan bijih timah (di bawah kuasa Raja Sulaiman)
b) Apabila Raja Sulaiman mangkat, daerah Klang diserahkan kepada Raja Abdullah.
c) Raja Mahadi (putera Raja Sulaiman) tidak puas hati terhadap penyerahan daerah Klang kepada Raja Abdullah.
(意思就是说本来Klang 是属于Raja Mahadi 的爸爸Raja Sulaiman的,可是他爸爸死后,Klang却不是他的.于是他就不爽)

3. Raja Abdullah memajukan kegiatan perlombongan di daerah Klang.
a) Buruh Cina dibawa masuk untuk mengerjakan lombong.
b) Lombong bijih timah dibuka di Kuala Lumpur dan Ampang.
c) Menjelang tahun 1860, daerah Klang berkembang menjadi pusat pengeluaran bijih timah yang maju.
(Raja Abdullah 发展Klang, Klang 变得很有钱.于是Raja Mahadi 就更不爽了,因为那些应该属于他)

4. Kekayaan Klang telah menjadi rebutan pembesar di Selangor dan mencetuskan Perang Klang.
Kesan: menjejaskan perdagangan di Selangor
Keadaan ini bertambah buruk apabila pelombong Cina terlibat.

5. Sultan Abdul Samad叫他的女婿 Tengku Kudin(Tengku Dhiauddin) 结束Perang Klang.
6. Tengku Kudin不被接受, 因为他bukan anak negeri Selangor.
7. 于是他找British帮忙.
8. 过后British 就一直要campur tangan di Selangor.
9. 两件事情让British有借口menempatkan Residen di Selangor:
a) Sebuah kapal dagang British dirompak
b) Rumah api di Tanjung Rachado diserang
10. Residen = J.G. Davidson
11. Penolong= Frank Swettenham

Negeri Sembilan
1. Dato' Kelana Syed Abdul Rahman 和 Dato' Bandar Kulop Tunggal 争 Sungai　Linggi， 因为在Sungai Linggi抽税，可以赚很多钱。
2. Dato' Kelana 很担心，因为 Dato' Bandar 有支持者：
a) penduduk tempatan
b) Pelombong-pelombong Cina

3. Dato' Kelana telah meminta bantuan British.他跟British签perjanjian.
i. British mengiktiraf Dato' Kelana sebagai pemerintah di daerah Sungai Ujong.
ii. British mempunyai kuasa penuh ke atas cukai di Sungai Linggi.
iii. Dato' Kelana menerima P.J. Murray sebagai Residen British di daerah Sungai Ujong.
4. Dato' Bandar不承认那个合约,他反对British在Sungai Linggi抽税
5. Dato' Bandar dibuang negeri ke Singapura.
6. British kemudian menguasai daerah Rembau, Jelebu, dan Seri Menanti dengan menempatkan pegawai yang bergelar Majistret dan Pemungut Hasil.
a) Majistret dan Pemungut Hasil ialah pegawai British yang dilantik untuk memungut cukai dan menguatkuasakan undang-undang British.
b) Jawatan ini kemudian ditukarkan kepada Pegawai Daerah pada tahun 1896.

7. Pada tahun 1895, semua daerah ini disatukan dalam persekutuan yang dinamakan Negeri Sembilan.
a) Tunku Muhammad ibni Yamtuan Antah, Yamtuan Seri Menanti, ditabalkan sebagai Yang Dipertuan Besar Negeri Sembilan yang pertama.
b) Baginda dan semua pembesar terpaksa menerima Martin Lister sebagai Residen British di Negeri Sembilan.

P.J Murray是Sungai Ujong的第一个Residen
而Martin Lister是在Negeri Sembilan的第一个Residen
考试时不要搞乱
他可能问你"Residen yang pertama blabla" ,可是你要看地方.

-Perak的Raja Abdullah,
-Selangor的Tengku Kudin,
-Negeri Sembilan的Dato' Kelana,
都是Meminta bantuan British.
考试很喜欢问这三个人的共同点.

Pahang
1. British cuba menguasai Pahang untuk mengelakkan kuasa Eropah lain bertapak di Negeri-Negeri Melayu.
b) British juga mahu mengeksploitasi kekayaan hasil hutan negeri Pahang.

2. Sultan Ahmad berusaha mengelakkan negeri Pahang dikuasai oleh British.
b) Baginda mencontohi tindakan Sultan Abu Bakar (Sultan Johor) memajukan negeri Pahang.
c) Baginda membawa masuk pelabur-pelabur Eropah ke negeri Pahang.

3. Langkah Sultan Ahmad membawa masuk pelabur Eropah di Pahang tidak disenangi oleh British.

4. British berusaha mencari alasan untuk menguasai Pahang
a) Pada tahun 1886, Frank Swettenham dan Frederick Weld, Gabenor NNS memujuk Sultan Ahmad menerima Residen British tetapi gagal.
b) Pada tahun 1887, British mendapatkan bantuan Sultan Abu Bakar untuk memujuk Sultan Ahmad supaya menerima pengaruh British.
c) Atas nasihat Sultan Abu Bakar, Sultan Ahmad menerima Hugh Clifford sebagai wakil British di Pahang.
[Tugas Wakil British = mengurus dan melindungi rakyat British di negeri lain]
d) Pada tahun 1888, seorang warganegara British berbangsa Cina [Go Hui] ditemui mati berhampiran istana Sultan Ahmad.
e) British menggunakan peristiwa tersebut untuk mendesak Sultan Ahmad supaya menerima Residen British dengan alasan baginda tidak mampu mengawal keselamatan dan ketenteraman di Pahang.

5. Berikutan peristiwa 1888, Sultan Ahmad terpaksa menerima J.P.Rodger sebagai Residen British yang pertama di Pahang.

Residen menggugat kuasa sultan dan pembesar
1. Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan Pahang=negeri naungan British
2. Residen 的工作本来应该是 menasihati sultan dalam semua hal pentadbiran kecuali yang berkaitan dengan agama Islam dan adat istiadat Melayu.
3. 可是他们变得太过分。
a) Residen memaksa sultan dan pembesar menerima nasihat
b) Sultan dan pembesar kehilangan kuasa kerana semua urusan pentadbiran negeri diambil alih oleh Residen British
c) Residen mengambil alih kuasa dan hak memungut cukai melalui Pegawai Majistret dan Pemungut Hasil.
d) Residen mencampuri adat istiadat dengan menghapuskan amalan perhambaan

NNMB
Kelemahan Sistem Residen:
a) Residen tidak diberi garis panduan yang jelas untuk menjalankan tugas.
b) Residen melampaui batas dan menjadi terlalu berkuasa.
c) Pentadbiran di setiap negeri tidak seragam

3. Pada tahun 1896, keempat-empat negeri tersebut disatukan dalam Negeri-Negeri Melayu Bersekutu (Persekutuan 1896)

4. Faktor-faktor pembentukan NNMB
a) Menjimatkan kos pentadbiran
b) Memajukan sistem perhubungan
c) Mengukuhkan kekuatan dan pertahanan ketenteraan
d) Mengatasi masalah kewangan Pahang

Antara syarat-syarat Perjanjian Persekutuan 12 Jun 1895
a) Raja-raja bersetuju menggabungkan negeri mereka menjadi sebuah persekutuan yang akan dikenal sebagai NNMB.
b) Raja-raja bersetuju menerima seorang pegawai British sebagai Residen Jeneral
c) Raja-raja bersetuju mengikut nasihat Residen Jeneral dalam semua hal kecuali yang berkaitan dengan agama Islam dan adat orang Melayu.
d) Raja-raja bersetuju membantu negeri-negeri yang memerlukan bantuan
e) Residen Jeneral bertanggungjawab kepada Gabenor NNS.
f) Gabenor NNS= Pesuruhjaya Tinggi NNMB.

Pembentukan Persekutuan mencabar kewibawaan sultan.
a) Kuasa pentadbiran dipegang oleh Residen Jeneral.
b) Urusan kewangan dan cukai eksport dikuasai oleh Residen Jeneral.
c) Jabatan -jabatan kerajaan yang diketuai oleh pegawai British ditubuhkan oleh kerajaan pusat.
Antara jabatan-jabatan tersebut ialah:
i. Jabatan Kehakiman.
ii. Jabatan Kewangan.
iii. Jabatan Perhubungan dan Perkhidmatan Awam.
d) Sultan dikehendaki menurut nasihat Residen Jeneral dalam semua hal kecuali yang berkaitan dengan agama Islam dan adat istiadat orang Melayu.
e) Kuasa sultan dan Majlis Mesyuarat Negeri diambil alih oleh Residen Jeneral.

Perubahan ini menimbulkan rasa tidak puas hati sultan-sultan.

Pada tahun 1897, British menubuhkan Durbar (Persidangan Raja-raja Melayu) untuk mengatasi masalah bantahan Raja-raja Melayu.
Ahli-ahli Durbar =
a) Pesuruhjaya Tinggi British
b) Raja-raja Melayu
c) Residen Jeneral
d) Empat orang Residen British
6) Persidangan-persidangan Durbar:
a) Durbar pertama di Kuala Kangsar pada tahun 1897.
b) Durbar kedua di Kuala Lumpur pada tahun 1903.

Dalam Durbar kedua, Sultan Perak iaitu Sultan Idris telah menyuarakan beberapa kritikan.
a) Baginda mengkritik pemusatan kuasa di tangan Residen Jeneral.
b) Baginda mendesak agar kuasa Raja-raja Melayu dikembalikan.
c) Baginda mendesak agar bilangan pegawai Melayu dalam perkhidmatan kerajaan ditambah dan dilantik ke jawatan yang lebih tinggi.
d) Bahasa Melayu menjadi bahasa rasmi

Hasil daripada desakan baginda:
a) Durbar 换成 Majlis Mesyuarat Persekutuan
b) Residen Jeneral换成Ketua Setiausaha.
c) Kerajaan British juga bersetuju menyerahkan semula kuasa pentadbiran kepada Majlis Mesyuarat Negeri.

Form 2 Bab 1

Kedudukan Strategik Mendorong Penguasaan British

1. Kedah 是发达的kuasa maritim, SHTI要拥有它, 可是它是Siam的negeri naungan.
2. Pulau Pinang (Kedah的wilayah) berkedudukan strategik, 能够满足SHTI的需求：

a) Pusat Pengumpulan barang
SHTI 要 teh, 而China要 emas, perak, bijih timah & lada hitam. China要的这些东西, Kepulauan Melayu很多。所以为了跟China交换, SHTI 要menguasai Pulau Pinang, 当作mengumpul那些东西的地方。

b) Pelabuhan persinggahan
P.P 有水源/食物供应, 和修理船的kemudahan. 所以那些pelayar去 Canton, China 之前可以先停在那里。还有,他们等peralihan angin monsun的时候,也可以停在P.P.

c)Pangkalan tentera
British dan Perancis 都想要控制印度的perdagangan. 所以British 要把P.P当作pangkalan tentera 保护他在印度的petempatan, 不然会给Perancis打到很惨。

1. Kedah mengamalkan dasar buka pintu, 结果berkembang menjadi pelabuhan entrepot dan pusat perdagangan antarabangsa.
2. Siam, Burma 和 Bugis 要攻打Kedah.

Bugis
Sultan Muhammad Jiwa选 Tunku Abdullah当Raja Muda Kedah, 让kerabat diraja Kedah很不爽, 因为 Tunku Abdullah *bukan anak gahara*. 于是kerabat diraja Kedah 跟orang Bugis(Selangor) 联手 menentang Sultan Muhammad Jiwa. Raja Haji带领orang Bugis 成功menawan Kuala Kedah dan Alor Setar. 最后 Sultan Muhammad Jiwa 被迫跑去Kangar.过后，Sultan Muhammad Jiwa 为了拯救 Kedah， 跑去找Firma Jourdain Sullivan dan de Souza 帮忙打 Bugis. 那个Firma就叫 Francis Light去跟Sultan Muhammad Jiwa商量，最后他们签perjanjian。Firma答应会帮Kedah打Bugis, 可是Kedah要允许Firma在Kuala Kedah做生意。后来Sultan Muhammad Jiwa 取消perjanjian，因为firma不要帮忙。

Siam
Kedah 每隔三年就给Siam bunga emas一次,表示友好。可是当Siam跟Burma 打战时, Kedah 就不要送bunga emas了。战争结束后, Siam变得很强大. Siam叫Kedah送他bunga emas, wang和 tenaga manusia. Sultan Abdullah不要, 只好找SHTI帮忙. Sultan Abdullah不惜牺牲Pulau Pinang, 来叫SHTI保护它,免受Siam侵害。


1. SHTI本来很担心 dasar monopoli Belanda会menjejaskan他的商业利益, 可是这时Sultan Abdullah竟然提出这么好的要求,要送出Pulau Pinang, 真是 pucuk dicita ulam mendatang, 于是Francis Light 立刻私下跟Sultan Abdullah签了约。

Perjanjian Inggeris Kedah:
- 如果Kedah被攻打, SHTI会提供军事援助
- SHTI 不可以保护Kedah的敌人
- SHTI每年给sultan 30,000 dolar Sepanyol 作为赔偿。

11 Ogos 1786 << 升bendera Union Jack仪式。 Francis Light menamakan Pulau Pinang sebagai Prince of Wales Island dan petempatan mereka dinamakan Georgetown sempena nama Raja England iaitu King George lll. Pendudukan ini menandakan bermulanya penjajahan British di Tanah Melayu.

1786年, Siam又攻打Kedah了。Sultan Abdullah叫SHTI帮忙, SHTI竟然讲那个perjanjian是Sultan自己跟Francis Light签的, 跟SHTI无关。而且, SHTI 要跟Siam 做生意,不能跟Siam翻脸。Sultan Abdullah 要赶走Francis Light, 因为他没有遵守约定. 可是Francis Light 只是讲要赔钱给他. Sultan Abdullah觉得受骗了, 于是menyediakan angkatan laut di Seberang Perai, 要把Pulau Pinang拿回来。他找了Riau,Siak,Selangor 帮忙,Francis Light也去找British. 最后Sultan Abdullah输了,被逼签Perjanjian Persahabatan dan Keamanan Inggeris-Kedah. (1791)
@SHTI menduduki Pulau Pinang secara rasmi.
@SHTI membayar 6000 dolar Sepanyol setahun kepada Sultan Abdullah
@George Leith dilantik sebagai Gabenor Pulau Pinang yang pertama.

SHTI mengambil Seberang Perai
1800年，Sultan Dziauddin受到Siam的威胁，又要找人帮忙了。于是SHTI又趁机来骗人。Gabenor George Leith跟Sultan Dziauddin签Perjanjian Persahabatan dan Perikatan,
Syarat-syarat:
@ Sultan Kedah 让出 Seberang Perai
@ SHTI一年给Pulau Pinang 和Seberang Perai 10,000 Dolar Sepanyol

4. 从此以后，Seberang Perai就是SHTI的了。SHTI把它取名为Province Wellesley.
5. SHTI 要Seberang Perai的原因:
a) Benteng (保护Pulau Pinang)
b) Seberang Perai 泥土肥沃，适合种东西（他们自己吃的）
6. Pada bulan November 1821, Siam 又攻打Kedah, SHTI 又不遵守合约。
7. 最后Kedah被Siam占领。
8. 1826年, Raja Siam iaitu Rama lll跟Henry Burney 签Perjanjian Burney 1826。

Syarat-syarat
a) British mengiktiraf ketuanan Siam terhadap Kedah.
b) Sultan Kedah, Sultan Ahmad Tajuddin ll tidak dibenarkan tinggal di Kedah, Pulau Pinang, Seberang Perai, Perak, Selangor dan Burma.
c) British tidak akan membantu sultan Kedah menyerang Siam dan jajahan takluknya.
d. British akan menghantar balik sultan Kedah yang berlindung di Pulau Pinang ke Kedah, dan Kedah hendaklah membayar ufti bunga emas kepada Siam.
e) Siam mengiktiraf pendudukan British di Pulau Pinang dan Seberang Perai.

Pertapakan SHTI di Singapura
SHTI 要memajukan Pulau Pinang可是失败, 因为kedudukan Pulau Pinang terlalu jauh di utara Selat Melaka (太北边了,人家比较喜欢去Betawi, Riau dan Lingga.

所以SHTI现在要Singapura. 因为
1)要在selatan Selat Melaka找一个pelabuhan来menguasai India and China的贸易路线。
2)SHTI跟中国的perdagangan变得很重要, 因为中国的teh, sutera, kapas 和 bahan pencelup 在Eropah可以卖很高的价钱。
3. Perang Napoleon爆发后, Perancis打败Belanda,要抢走Belanda的地盘, 所以Belanda赶快跟British签Surat-surat Kew, 先把他的地盘让给British, 等Perang Napoleon结束后才还给他. 战争结束后, British把Melaka和Betawi 还给Belanda, 怎知Belanda竟然忘恩负义, mengenakan cukai yang tinggi, 还memberi layanan yang buruk kepada pedagang British.

所以Stamford Raffles 就去帮British找新的pelabuhan. 他试过在Palembang, Acheh, dan Riau membuka pelabuhan, 可是没成功。

过后Raffles就建议mengambil Singapura, 因为
a) Kedudukan Singapura dianggap strategik kerana kedudukannya di selatan Semenanjung Tanah Melayu dijangkakan dapat mengawal laluan perdagangan di Selat Melaka dan Selat Sunda.
b) Singapura juga sesuai dijadikan pelabuhan bebas untuk menyaingi Betawi.
c) Raffles yakin Singapura dapat menyekat kuasa monopoli Belanda di Kepulauan Melayu.

可是有一个masalah, 那就是, 那时Singapura是Johor的，然后Johor的Sultan Abdul Rahman berada di bawah pengaruh Belanda。

Taktik Raffles Mengambil Singapura
话说, Singapura dan Tanah Besar Johor是Temenggung Abdul Rahman管的。
12 Januari 1819, Raffles来到Singapura.
30 Januari 1819, Raffles强迫Temenggung Abdul Rahman签perjanjian,让British mendirikan loji di Singapura. Temenggung Abdul Rahman被迫乖乖听话,因为他怕Raffles的军队。

Syarat-syarat perjanjian:
a) SHTI dibenarkan mendirikan loji di Singapura.
b) SHTI bersetuju melindungi Temenggung daripada ancaman dalam dan luar negeri.
c) SHTI akan membayar 3000 dolar Sepanyol setahun kepada Temenggung .
d) SHTI tidak membenarkan Temenggung membuat sebarang hubungan dengan kuasa Barat yang lain.

可是这个perjanjian tidak sah, 因为没经过Sultan Abdul Rahman的同意。于是, Raffles就开始捣乱.他叫Sultan Abdul Rahman的哥哥(Sultan Hussein)去Singapura当Sultan (SHTI自己承认他罢了), 搞到Johor有两个Sultan,一个在Singapura,一个在Lingga.

(其实Sultan Hussein本来应该当sultan的, 可是他爸爸驾崩时他竟然在Pahang结婚, 所以只好由他弟弟做sultan. Sultan Hussein很伤心, Raffles就看准机会, 去利用他。)

SHTI 答应让Sultan Hussein当sultan, 当然有条件,那就是Sultan Hussein要承认那个perjanjian (Temenggung Abdul Rahman和Raffles签的)。

Then 过后Raffles竟然不满足, 觉得不能完全拥有Singapura, 于是在7 Jun 1823再跟Sultan Hussein和Temenggung Abdul Rahman 签一个perjanjian。

Syarat-syaratnya ialah:
a) SHTI berkuasa di seluruh pulau Singapura dan pulau-pulau yang berdekatan dengannya kecuali kawasan atau pulau yang menjadi kediaman sultan dan Temenggung.
b) Undang-undang British dikuatkuasakan di Singapura.
c) Sultan akan menerima bayaran sebanyak 1500 dolar Sepanyol dan Temenggung menerima 800 dolar Sepanyol setiap bulan.
d) Sultan dan Temenggung tidak berhak menerima atau mengutip cukai dari tongkang Cina.

2 Ogos 1824, John Crawfurd(Residen Singapura)又跟Sultan Hussein和Temenggung Abdul Rahman签perjanjian。

Syarat-syarat:
a) Sultan Hussein dan Temenggung Abdul Rahman menyerahkan Singapura kepada SHTI buat selama-lamanya.
b) Sultan Hussein dan Temenggung Abdul Rahman atau warisnya boleh terus menetap di tanah milik baginda di Singapura atau berpindah dari Singapura.
c) Sultan Hussein dan Temenggung Abdul Rahman hendaklah membenarkan pedagang-pedagang bebas berdagang di Johor dan wilayah takluknya.

过后SHTI又找借口说要memajukan Singapura, 叫Temenggung Abdul Rahman把pusat pentadbiran搬去Teluk Belanga. SHTI juga mengambil tanah-tanah di Kampung Gelam dan Teluk Belanga. Sultan Hussein 很失望,所以离开伤心地, 跑去Bandar Hilir, Melaka住.

Perpecahan Kepulauan Melayu
Belanda不爽British在Singapura开pelabuhan,因为
a) Belanda认为Singapura是他的。
b) Belanda 怕Singapura太maju, 会影响到Betawi.

于是, British和Belanda反目成仇。最后, masalah ini diselesaikan melalui Perjanjian Ingeris-Belanda 1824 (Persetiaan London).

Syarat-syarat Persetiaan London 1824:
a) Belanda mengiktiraf petempatan British di Singapura.
b) British bersetuju menyerahkan Bangkahulu kepada Belanda dan Belanda pula menyerahkan Melaka kepada British.
c) British berjanji tidak akan membuka petempatan baru di selatan Singapura.
d) Belanda berjanji tidak akan membuka petempatan baru di Semenanjung Tanah Melayu.
e) Satu garis pemisah dibuat di selatan Singapura bagi mengasingkan kawasan lingkungan pengaruh British dan Belanda.
(很简单,就是新加坡上面的Tanah Melayu全都是British的，然后下面的Indonesia都是Belanda的)

Kesan Persetiaan London 1824
a) Kepulauan Melayu terbahagi kepada dua kawasan pengaruh
b) Kerajaan Johor pecah

Negeri- Negeri Selat
所以SHTI现在有了Pulau Pinang, Melaka, dan Singapura. 1826年, SHTI把这三个地区组成NNS因为要 menjimatkan kos & menyeragamkan pentadbiran

Pulau Pinang-Leftenan Gabenor
Melaka dan Singapura-Residen.

-Ibu negeri NNS yang pertama terletak di Pulau Pinang.
-Pada tahun 1832, ibu negeri NNS berpindah ke Singapura kerana kedudukannya lebih strategik dan menguntungkan.
-Pentadbiran NNS diketuai oleh Gabenor yang menerima arahan daripada Gabenor Jeneral di India.
-Pentadbiran Gabenor di NNS dibantu oleh Residen Konsuler di setiap negeri.

Gabenor Jeneral British di India负责menggubal NNS的法律/政策, 所以NNS的人民不甘愿,他们觉得NNS好像变成tanah jajahan India. 在他们的要求下, British把pusat pentadbiran搬去London.

此外还有一些原因:
a) SHTI di India没有照顾NNS的福利.
b) NNS反对SHTI menghapuskan taraf pelabuhan bebas di Singapura
c) 那些中国人一直搞kongsi gelap, 很乱。
d) SHTI di India memperkenalkan Akta Mata Wang 1855,搞到他们亏本。
e) NNS 的人反对British 把NNS当作丢(放逐?)囚犯的地方 (tempat buangan banduan)

结束。
我翻译得很cacat, 请原谅。

Form 1 Bab 11

Sabah

1. Sabah 也叫 Negeri di Bawah Bayu.
2. 名字来源:
a) 有一种香蕉叫 pisang saba.
b) Orang Bajau 也把pisang saba叫做pisang jaba
c) 在pantai barat Sabah的人 种很多pisang saba当食物。

3. Sebelum kurun ke-16, negeri Sabah tidak wujud kerana tidak terdapat pemerintahan beraja, sultan atau organisasi yang boleh diiktiraf sebagai negeri. 所以Sabah diperintah melalui tiga cara, iaitu:

a) Sistem politik kesukuan
-di pedalaman (Kadazandusun, Murut,Orang Sungei)
-hidup dalam kelompok yang kecil.
-dipisahkan daripada kumpulan lain oleh bentuk muka bumi seperti banjaran, bukit bukau, dan sungai. (pedalaman有很多山嘛,他们就被隔离了)

b) Sistem politik kesultanan
-di persisiran pantai (ditadbir oleh Kesultanan Brunei dan Sulu)
ii. Sistem politik ini bermula sejak kurun ke-17 apabila Sabah dikuasai oleh Kesultanan Brunei.
iii. 1662-1674年,Kesultanan Brunei 发生 perebutan kuasa.
iv. 1704年, Sultan Sulu帮 Sultan Muyiddin 打败敌人, 所以Sultan Muyiddin给他kawasan timur laut Brunei.
c) Sistem politik ketua bebas.

Penduduk persisiran pantai
Melayu Brunei
Bajau
Suluk

Penduduk lembah pantai
Kadazandusun

Penduduk pedalaman
Murut

Kegiatan Sosiobudaya
-dipengaruhi oleh alam sekeliling.

Pendidikan
1. 有两种: pendidikan tidak formal & pendidikan formal.
2. Pendidikan tidak formal disampaikan kepada kanak-kanak melalui keluarga.
-例:钓鱼,爬树,打猎,种稻etc.
-目的:让他们berdikari apabila besar kelak.
-Ilmu lazimnya disampaikan melalui cerita lisan atau teladan.
3. Pendidikan formal terhad kepada pendidikan agama Islam.
-例: membaca al-Quran dan mengenal tulisan jawi.
-pendidikan disampaikan di masjid, surau, madrasah atau rumah tok guru.

Peraturan dan adat resam
1.Undang-undang adat berperanan memelihara dan menjamin kesejahteraan hidup.
2.Untuk mengeratkan hubungan masyarakat, ketua-ketua adat menjalankan amalan-amalan adat seperti
a)Babas - hukuman untuk orang yang bergaduh
b)Sogit- hukuman untuk orang yang merosakkan harta benda orang lain
c)Kepanasan- hukuman untuk orang yang melakukan perbuatan sumbang dalam masyarakat.
3. Kadazandusun人相信, 谁没有mematuhi undang-undang adat,就会中 malapetaka(wabak penyakit, bencana alam atau kerosakkan tanaman)

4. a) Adat Pertanian
i. Upacara memuja semangat padi(Monogit) diamalkan semasa menanam dan menuai padi.
ii.Pesta Menuai penting bagi masyarakat Kadazandusun.
iii.Dalam Pesta Menuai, tarian Sumazau dipersembahkan sebagai hiburan.

b) Adat perkahwinan
i.Bajau人通常在14 dan 15 hari bulan Hijrah举行婚礼,因为cahaya bulan terang.
ii. Cahaya bulan terang menandakan pengantin akan dimurahkan rezeki.
iii.Majlis perkahwinan juga diadakan pada hari Rabu dan Ahad.
iv. Majlis perkahwinan juga lazimnya dijalankan antara kaum kerabat dengan mengadakan acara maglamilami (beramai-amai) di mana kaum kerabat sama-sama menjamu selera sambil menyaksikan persembahan hiburan.

c) Adat Kematian
i. Apabila berlakunya kematian dalam masyarakat Murut, saudara-mara akan memukul tiang rumah.
ii.Mayat dibersihkan dan dilengkapi dengan pakaian sebelum dikebumikan dalam posisi duduk.
iii. Terdapat juga amalan mayat dibakar dalam tembikar dan disimpan dalam rumah selama 7 hari.

Agama dan kepercayaan
1.有些人adalah pagan ，就是相信 animisme.
2.信Islam的: Bajau+Melayu-Brunei.
3. Bagi menjaga keharmonian:
a) Jawatan Orang Tua, iaitu ketua rumah panjang diwujudkan. Orang Tua menguatkuasakan undang-undang adat di kalangan masyarakat bukan Islam.
b) Bagi kaum beragama Islam, ketua mereka akan menguatkuasakan hukum agama Islam.

Agama dan kepercayaan suku kaum Kadazandusun
a)Sebahagian besar masyarakat Kadazandusun mengamalkan animisme.
b)他们唯一的神叫 Kinorohingan, 在别的世界。
c)他们相信人死后, 灵魂会去Gunung Kinabalu.过后那个灵魂又会去 syurga atau neraka. (天堂或地狱).
d)Upacara Magavau dijalankan selepas menuai padi setiap tahun untuk menghormati semangat padi.
e)Pesta Kaamatan diadakan sebagai tanda kesyukuran kepada Kinorohingan kerana memberi hasil yang banyak kepada mereka.
f)Pertandingan Ratu Cantik (Unduk Ngadau) diadakan dalam Pesta Kaamatan kerana Ratu Cantik melambangkan Huminodun yang telah dikorbankan menjadi padi.
g) Bomoh masyarakat Kadazandusun dikenal sebagai Bobohizan dan dikatakan dapat membuang kepanasan.

Agama dan kepercayaan masyarakat Murut
a) Masyarakat Murut mengamalkan animisme.
b) Mereka menganggap Gunung Antulai atau Gunung Aru (Gunung Hantu) sebagai tempat yang suci.
c) Aki Kopuno 创造了一切。
d) Bomoh masyarakat Murut yang dikenal sebagai Babalian boleh berhubung dengan kuasa ghaib.

Kesenian
TARIAN
i. Tarian Magunatip
-dipersembahkan dalam majlis menyambut Hari Magavau (memuja semangat padi)
-dipersembahkan dengan iringan pukulan gong.
-dua orang akan melagakan alu dan dua orang lagi memegang pangkal alu tersebut supaya tidak berganjak dari kedudukannya.

ii. Tarian Sumazau
-dipersembahkan semasa pesta menuai, majlis perayaan dan majlis rasmi.
-disertakan dengan unduk ngadau (pertandingan ratu cantik).

iii. Tarian Mangalang
-Tarian dipersembahkan dalam upacara menyambut tetamu yang datang dari jauh, berpindah rumah dan hari Monggotom (Hari Pesta Menuai Padi)

MUZIK
a) 他们很多乐器都是用buluh做的.
b) 他们的乐器包括：
i. Bas
ii.Kulintangan
iii.Salun
iv. Suling
v. Sompoton
vi. Gabang

SENI BINA
a) Keunikan seni bina masyarakat Sabah dapat dilihat pada pembinaan rumah panjang kaum Murut dan Rungus.
b) Kebanyakan rumah panjang di Sabah diperbuat daripada hasil hutan seperti buluh, rotan, dan daun rumbia.
c) Penghuni rumah panjang dianggap sebagai satu keluarga yang besar.

KRAF TANGAN
a) Masyarakat Sabah mahir membuat kraf tangan daripada sumber alam.
b) Antara kraf tangan yang dihasilkan ialah kain tenun, senjata, alat muzik, dan anyaman bakul atau tikar.

Kegiatan Ekonomi
1. Faktor penting yang menentukan kegiatan ekonomi masyarakat Sabah ialah bentuk muka bumi di persekitaran tempat tinggal mereka.
2. Antara kegiatan ekonomi yang dijalankan oleh masyarakat Sabah ialah:
a)Pertanian sara diri
b)Perikanan
c)Perdagangan

3. Kebanyakan masyarakat Sabah masih mengamalkan ekonomi sara diri.

4. Kegiatan pertanian
a) Kegiatan pertanian dijalankan melalui dua cara, iaitu:
i. Pertanian pindah
-padi huma
-种两三年就搬走

ii. Pertanian kekal
-padi sawah.
-banyak diusahakan oleh kaum Kadazandusun.

5. Mereka juga menjalankan kegiatan menternak binatang.
6. Masyarakat Murut memungut hasil hutan seperti damar, rotan, dan madu lebah.
7. Memungut hasil laut menjadi punca pendapatan utama bagi masyarakat Melayu-Brunei, Suluk, dan Bajau yang menetap di persisiran pantai.

Hasil laut:
i) Agar-agar
ii)Timun laut
iii)Karang laut

8.Mengutip hasil laut diusahakan oleh orang Bajau kerana mereka mahir menyelam.

9. Kegiatan menangkap ikan:
i. dilakukan oleh penduduk yang tinggal di persisiran pantai
ii.Masyarakat Bajau menggunakan jaring dan kelong untuk menangkap ikan.

8. Kegiatan memungut sarang burung diusahakan di Gua Gomantong, Sandakan.
a) Sarang burung ini banyak dieksport ke China.
b) Terdapat dua jenis sarang burung, iaitu:
i. Sarang burung berwarna putih (lebih berkhasiat)
ii. Sarang burung berwarna coklat.
c) Pemungut menggunakan tangga atau memanjat dinding gua yang tinggi untuk mendapatkan sarang burung.

Perdagangan
1. Di Sabah, masyarakat etnik berdagang melalui cara tukar barang.
2.他们跟中国人做买卖的时候就用钱.

3. Masyarakat Sabah dapat bertukar-tukar barangan serta berjual beli di pasar tamu.
a) Orang Bajau, Melayu-Brunei dan Suluk memperdagangkan hasil hutan dan beras.
b) Orang Kadazandusun dan Murut memperdagangkan hasil hutan.
c) Melalui pasar tamu, hubungan antara kaum etnik menjadi erat.